ปัจจุบัน e-payment หรือ digital payment คือหนึ่งในเทคโนโลยีทางการเงินและการธนาคารที่ได้รับความนิยมจากคนทั่วโลกเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ โดยจากข้อมูลของ World Bank เปิดเผยว่าในปี 2021 ประชากรวัยผู้ใหญ่ทั่วโลกกว่า 76% มีบัญชีกับธนาคาร, สถาบันการเงินต่างๆ หรือผู้ให้บริการทางการเงินผ่านแอปฯ มือถือ เพิ่มขึ้นจาก 68% ในปี 2017 นอกจากนี้ยังมีสถิติที่น่าสนใจว่าเมื่อปี 2021 ประเทศไทยมียอดการทำธุรกรรมแบบ e-payment สูงถึง 9.7 พันล้านครั้ง อยู่ในอันดับ 3 ของโลก รองจากอินเดียและจีนเท่านั้น
ข้อมูลเหล่านี้ได้แสดงให้เห็นว่าผู้คนทั่วโลกรวมถึงในไทยหันมาใช้ดิจิทัลโปรดักต์ในกลุ่ม e-payment มากขึ้น แต่ก่อนที่จะเจาะลึกไปถึงรายละเอียดที่น่าสนใจต่างๆ เราอยากจะพาผู้อ่านมาทำความเข้าใจว่าจริงๆ แล้ว e-payment คืออะไรกันแน่ผ่านบทความนี้
อันที่จริงแล้ว e-payment ย่อมาจากคำว่า electronic payment หรือก็คือกระบวนการของการทำธุรกรรมทางการเงินผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์ ไม่ว่าจะเป็นการโอนเงิน, ชำระเงิน, และอื่นๆ อีกมากมาย ที่โดยทั่วไปแล้วมักทำผ่านทางอินเทอร์เน็ตหรือระบบอิเล็กทรอนิกส์อื่นๆ และแน่นอนว่า e-payment ก็นับเป็นหนึ่งใน FinTech เหมือนกัน โดยคุณสามารถดูเพิ่มเติมได้ในบทความ “Fintech คืออนาคตของเทคโนโลยีการเงินและการธนาคารแห่งยุคดิจิทัล” ว่ามีอะไรที่น่าสนใจอีกบ้าง
หลายคนคงสงสัยว่า e-payment มีอะไรบ้าง โดยปัจจุบันนั้นประเภทของ e-payment ตาม พ.ร.บ. ระบบการชำระเงินของธนาคารแห่งประเทศไทย จะแบ่งออกเป็น 3 หัวข้อหลัก และมีแบ่งย่อยออกเป็น 8 ประเภท โดยต่อจากนี้ไปเราจะอธิบายว่า e-payment แต่ละแบบเป็นอย่างไร รวมถึงมีโปรดักต์อะไรบ้างที่ถูกรวมอยู่บ้าง เพื่อเป็นการไม่เสียเวลาเรามาทำความเข้าใจไปพร้อมๆ กันเลยดีกว่า
สำหรับ e-payment ประเภทแรกที่ธนาคารแห่งประเทศไทยเป็นผู้ดูแลอยู่ก็คือ ระบบบาทเนต (Bank of Thailand Automated High-value Transfer Network: BAHTNET) ที่หมายถึง การทำรายการโอนเงินเพื่อลูกค้า ทั้งที่เป็นลูกค้าสถาบันและบุคคลใดก็ตามที่มีถิ่นฐานในประเทศและนอกประเทศ รวมถึงรายการโอนเงินระหว่างสถาบันที่ทำเพื่อลูกค้าที่มีถิ่นฐานในประเทศและนอกประเทศ
ระบบโอนเงินรายย่อยระหว่างผู้ใช้บริการของระบบ (IFTS) หมายถึงโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินที่ช่วยให้การโอนเงินทางอิเล็กทรอนิกส์ระหว่างสถาบันการเงินหรือธนาคารต่างๆ ทำได้สะดวกยิ่งขึ้น ด้วยการเคลื่อนย้ายเงินจากธนาคารหนึ่งไปยังอีกธนาคารหนึ่งแบบเรียลไทม์หรือมีความล่าช้าน้อยที่สุด เพื่อวัตถุประสงค์ต่างๆ ตั้งแต่การโอนเงิน, ธุรกรรมทางธุรกิจ, การจ่ายบิล, และการชำระหนี้ระหว่างธนาคาร ฯลฯ เป็นต้น
Payment Card Network หรือที่เรียกง่ายๆ ว่า Card Network เป็นโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินที่อำนวยความสะดวกในการทำธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์โดยใช้บัตรชำระเงิน เช่น บัตรเครดิต, บัตรเดบิต, และบัตรเติมเงิน
เครือข่ายเหล่านี้ทำหน้าที่เป็นตัวกลางที่เชื่อมโยงฝ่ายต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับการทำธุรกรรมโดยใช้บัตร รวมถึงผู้ถือบัตร, ร้านค้า, ธนาคารผู้ออกบัตร, และธนาคารของผู้รับบัตร โดยระบบเครือข่ายบัตรชำระเงินมีบทบาทสำคัญในการรับประกันว่าเงินทุนจะมีการถ่ายโอนอย่างราบรื่นและปลอดภัยในระหว่างการทำธุรกรรมผ่านบัตรต่างๆ
ระบบการชำระดุล เป็นกลไกหรือกระบวนการที่อำนวยความสะดวกในการโอนเงินหรือทรัพย์สินในขั้นสุดท้ายระหว่างฝ่ายต่างๆ เพื่อทำธุรกรรมทางการเงิน ซึ่งถือเป็นองค์ประกอบสำคัญของโครงสร้างพื้นฐานทางการเงินที่ช่วยให้มั่นใจถึงความสมบูรณ์และการชำระบัญชีของธุรกรรมทางการเงินต่างๆ เช่น การซื้อขายหลักทรัพย์, การชำระเงิน, และธุรกรรมการแลกเปลี่ยนเงินตราต่างประเทศ โดยระบบการชำระดุลมีบทบาทสำคัญในการทำงานที่ราบรื่นและปลอดภัยของตลาดการเงินเป็นอย่างมาก
บริการบัตรเครดิต, บัตรเดบิต และบัตรเอทีเอ็ม เป็นเครื่องมือทางการเงินหรือวิธีการชำระเงินที่ช่วยให้เราสามารถทำธุรกรรมทางการเงินประเภทต่างๆ ได้ เช่น ซื้อสินค้า, ถอนเงินสด และเข้าถึงเงินในบัญชีธนาคารของตนเอง
สิ่งสำคัญที่คุณควรรู้ไว้ก็คือ บัตรพลาสติกใบเดียวสามารถใช้งานได้หลายฟังก์ชัน ตัวอย่างเช่น บัตรนั้นอาจทำหน้าที่เป็นทั้งบัตรเดบิตและบัตร ATM ทำให้ผู้ถือบัตรสามารถถอนเงินสดจากตู้ ATM และทำการซื้อสินค้าด้วยบัตรใบเดียวกันได้ ในทางกลับกัน บัตรเครดิตและบัตรเดบิตมักเป็นบัตรที่แยกจากกันโดยมีคุณสมบัติและการใช้งานที่แตกต่างกัน
โดยผู้ที่อยากใช้บัตรเครดิตจะต้องสมัครใช้บริการกับทางธนาคารผู้ออกบัตร โดยวงเงินที่ใช้ได้จะขึ้นอยู่สถานภาพทางการเงินของผู้ขอคนนั้นๆ ซึ่งผู้ถือบัตรจะสามารถซื้อสินค้าหรือบริการได้ทั้งออฟไลน์และออนไลน์ รวมถึงเมื่อถึงวันกำหนดครบชำระก็จะต้องจ่ายเงินที่ได้ใช้ไปในรอบบิลก่อนหน้า หากไม่จ่ายก็ต้องเสียดอกเบี้ยรวมถึงค่าปรับตามมา
ทั้งนี้ การเลือกประเภทบัตรขึ้นอยู่กับความต้องการทางการเงิน, ความชอบ, และข้อเสนอของแต่ละสถาบันการเงิน ซึ่งบัตรแต่ละประเภทมีข้อดีและข้อจำกัดของตัวเอง ซึ่งผู้ถือบัตรควรทราบข้อกำหนด, ค่าธรรมเนียม, และความรับผิดชอบที่เกี่ยวข้องกับบัตรที่เลือกด้วยตัวเอง
Electronic money service หรือที่เรียกกันว่าเงินอิเล็กทรอนิกส์ คือมูลค่าของเงินที่จัดเก็บไว้ในระบบดิจิทัลและสามารถใช้สำหรับธุรกรรมทางการเงินต่างๆ โดยบริการเหล่านี้ได้รับความนิยมอย่างมากในยุคดิจิทัล เพราะสามารถใช้ได้ในหลากหลายวัตถุประสงค์ ตั้งแต่การซื้อสินค้าออนไลน์, การโอนเงิน, หรือแม้แต่การเข้าถึงสินค้าและบริการต่างๆ ต่อไปนี้คือบริการเงินอิเล็กทรอนิกส์ที่มีอยู่ในปัจจุบัน
กระเป๋าเงินดิจิทัล: โดยทั่วไปเงินอิเล็กทรอนิกส์จะถูกจัดเก็บไว้ในกระเป๋าเงินดิจิทัล (digital wallet) ซึ่งสามารถเข้าถึงได้ผ่านแอปฯ มือถือ, เว็บไซต์, บัตรพลาสติก, หรือบัตรเสมือนจริง โดยกระเป๋าเงินเหล่านี้จะจัดเก็บเงินอิเล็กทรอนิกส์ของผู้ใช้และสามารถเชื่อมโยงกับบัญชีธนาคารหรือบัตรเครดิต/เดบิต เพื่อการใช้จ่ายต่างๆ ซึ่งโปรดักต์ในกลุ่มนี้ก็จะมี TrueMoney Wallet, เป๋าตัง, และ Rabbit Line Pay เป็นต้น
การชำระค่าสินค้าและบริการ: ผู้ใช้สามารถใช้เงินอิเล็กทรอนิกส์เพื่อชำระค่าสินค้าและบริการทั้งทางออนไลน์และในร้านค้าจริง รวมถึงยังใช้สำหรับธุรกรรมการขายปลีก, การชำระบิล, และการช็อปปิ้งออนไลน์อีกด้วย
การโอนเงินแบบ Peer-to-Peer (P2P): แอปฯ ธนาคาร รวมถึงแพลตฟอร์ม e-money จำนวนมากรองรับการโอนแบบ P2P ซึ่งในปี 2022 มีการใช้งานคิดเป็น 42% ของการทำธุรกรรมผ่าน e-commerce ทั้งหมดเลยทีเดียว ฟีเจอร์นี้ทำให้ผู้ใช้สามารถส่งเงินให้เพื่อน, ครอบครัว, หรือคนรู้จักทางอิเล็กทรอนิกส์ได้ รวมถึงการให้เงินค่าสิ่งของ, คืนเงินที่ยืมมา, หรือส่งเป็นของขวัญก็ได้อีกด้วย
Mobile banking: หมายถึงการใช้อุปกรณ์เคลื่อนที่ เช่น สมาร์ตโฟนหรือแท็บเล็ต เพื่อเข้าถึงและจัดการบัญชีธนาคารและทำธุรกรรมทางการเงินต่างๆ ธุรกรรมเหล่านี้ได้แก่ การตรวจสอบยอดเงินคงเหลือในบัญชี, การดูประวัติการทำธุรกรรม, การโอนเงินระหว่างบัญชี, จ่ายบิลต่างๆ, การโอนเงินแบบบุคคลต่อบุคคล (P2P), การตั้งค่าการแจ้งเตือนบัญชีและการแจ้งเตือน และการเข้าถึงผลิตภัณฑ์ทางการเงินที่ธนาคารนำเสนอ เป็นต้น
การชำระเงินผ่านมือถือ: บริการเงินอิเล็กทรอนิกส์ประเภทนี้มักจะรวมเข้ากับแอปฯ การชำระเงินผ่านมือถือ ทำให้ผู้ใช้สามารถชำระเงินด้วยใช้สมาร์ตโฟนหรืออุปกรณ์มือถืออื่นๆ ผ่านทาง QR code, สแกนจ่าย, ตัดเงินจากบัตรเดบิตหรือเครดิต อย่างนี้เป็นต้น
บริการธนาคารและการเงินออนไลน์: ส่วนใหญ่เป็นผลิตภัณฑ์ทางการเงินของธนาคาร เช่น บัญชีออมทรัพย์, สินเชื่อ และตัวเลือกการลงทุนในรูปแบบต่างๆ ที่นอกเหนือจากฟังก์ชันการชำระเงินขั้นพื้นฐาน
บัตรเติมเงิน: บัตรเติมเงิน หรือ prepaid card สามารถใช้เพื่อชำระเงินและถอนเงินได้ และมีกลุ่มผู้ใช้หลักเป็นคนที่ไม่ต้องการเชื่อมบัตรหรือบัญชีธนาคารของตนกับบริการโดยตรง ยกตัวอย่างเช่น บัตร Youtrip, บัตร Planet SCB, และบัตร TrueMoney Mastercard ฯลฯ
การชำระเงินแบบไร้สัมผัส: หรือ contactless payment ถือเป็นหนึ่งในบริการภายใต้ e-payment ที่เข้ามามีบทบาทสำคัญมาก โดยผู้ใช้สามารถแตะบัตรเดบิต, บัตรเครดิต, และบัตร prepaid ที่มีสัญลักษณ์ PayWave หรือ Tap & Go ตลอดจนบัตรโดยสารรถไฟฟ้า, หรือการใช้มือถือที่มีระบบ NFC ซึ่งผูกกับแอปฯ ที่ไว้ใช้จ่ายและชำระค่าสินค้าอย่าง Apple Pay หรือ Google Wallet ในการชำระเงินค่าต่างๆ ได้สะดวกรวดเร็ว
สกุลเงินดิจิทัล: สกุลเงินดิจิทัล เช่น Bitcoin, USDT, และอื่นๆ เปิดโอกาสให้ผู้ใช้สามารถจัดเก็บและทำธุรกรรมด้วยสกุลเงินดิจิทัลผ่านทางเว็บไซต์หรือแอปฯ ที่รองรับการชำระด้วย cryptocurrency ได้
การรับการชำระเงินทางอิเล็กทรอนิกส์แทนผู้ขาย, ผู้ให้บริการ, หรือเจ้าหนี้ หมายถึงความสามารถในการประมวลผลการชำระเงินโดยลูกค้า โดยใช้วิธีการทางอิเล็กทรอนิกส์ เช่น บัตรเครดิต, บัตรเดบิต, กระเป๋าเงินดิจิทัล, และแพลตฟอร์มชำระเงินออนไลน์
โดยทั่วไปการให้บริการประเภทนี้เกี่ยวข้องกับองค์กรบุคคลที่สาม ซึ่งมักเป็นผู้ประมวลผลการชำระเงินหรือเกตเวย์การชำระเงิน ซึ่งทำหน้าที่เป็นตัวกลางระหว่างธุรกิจ (ผู้ขาย, ผู้ให้บริการ, หรือเจ้าหนี้) และลูกค้าเพื่ออำนวยความสะดวกในการทำธุรกรรมที่ปลอดภัยและมีประสิทธิภาพ